NJEMAČKI DESANT NA GRČKO OSTRVO KRETA
Kreta (Krit) je najveće grčko ostrvo u istočnom Sredozemlju, udaljeno je oko 100 kilometara od grčkog kopna, 500 kilometara od Kipra, 720 kilometara od Italije i 800 kilometara od Malte. Ovo siromašno ostrvo pretežno je planinskog karaktera, od kojih planina Ida doseže visinu 2.498 metara. Putna mreža i komunikacije u cjelini su veoma slabe – jedini bolji put proteže se duž severne obale, a od njega se prema južnoj obali može saobraćati jedino konjskim stazama. Na sjevernoj dosta razvijenoj obali ima nekoliko zaliva: Kisamos, Kaneja, Suda, Arinires, Mirabelo i Sitija. Pored Kaneje jedinog većeg pristaništa na ovom delu obale, postoje i manja: Petimnon, Heraklion i Sitija.
Na južnoj krševitoj i slabo razuđenoj obali, koja je kod izvođenja njemačkog desanta bila vrlo važna, postoji samo jedno pristanište Svakion. Prema svome geografskom položaju ostrvo Kreta zatvara prilaze Egejskom moru. Pošto je vrlo pogodno za pomorske i vazduhoplovne baze, ima veliki strategijski značaj za obezbeđenje Balkana sa juga i formiranje baza za prodor prema bliskom i srednjem istoku. Kreta je u Drugom svjetskom ratu bila pogodna kao teren sa kojeg su avioni uzletali za bombardovanje naftnih polja u Rumuniji.
Zbog toga su Britanci 4. novembra 1940. godine, neposredno prije početka rata između Grčke i Italije zauzeli Kretu i na njenoj sjevernoj obali uredili aerodrome kod Malemea Retimnona i Herakliona, te formirali pomorsku bazu u Sudskom zalivu. Jačina britanske posade na Kreti u to vrijeme iznosila je 3.500 ljudi, naoružanih streljačkim oružjem, s nekoliko posadnih obalskih baterija. Osim uređivanja aerodroma i pomorskih baza Britanci nisu izvodili nikakve druge fortifikacijske radove na Kreti.
Krajem aprila 1941. godine, neposredno pre sloma Grčke, Britanci su uspeli izvući svoj ekspedicioni korpus, prebaciti ga jednim delom na Kretu, drugim u Egipat (u Aleksandriju). Tom prilikom Njemci su avijacijom potopili Britancima dva razarača, četiri transportna broda i pet brodova pomoćne namjene.
Zauzimanjem kontinentalne Grčke, Nemci su zauzeli i nekoliko grčkih ostrva u Egejskom moru (Tasos, Samotraki i Lemnos). Italijani su gotovo nesmetano održavati vezu sa svojim posadama u Dodekanezu, međutim ostrvo Kreta udaljen oko 60 nm od grčkog kopna, ostalo je ne samo potencijalna pretnja za italijanski saobraćaj, nego i važno uporište za zaštitu istočnog Sredozemlja i komunikacija, te kao odskočna daska za prodiranje Britanaca na Balkan. Zato su se Nemci odlučili, bez obzira na rizik, da zauzmu i ovo ostrvo, pa tako obezbede zaleđe za predstojeći pohod na Sovjetski Savez i kontrolu istočnog Sredozemlja.
Britanskim snagama ostavljenim na ostrvu sa streljačkim naoružanjem i nekoliko posadnih art. baterija, 9 tenkova, 30 oklopnih automobila i još 36 aviona koliko se nalazilo na ostrvu, a nisu svi bili spremni za dejstvo, komandovao je general Frajberg (Bernard Frayberg).
Važna uloga u odbrani Krete dodjeljena je Sredozemnoj floti. Uslovi za njeno angažovanje bili su veoma nepovoljni. Nemci su imali potpunu lokalnu prevlast u vazduhu, a baza na koju se Sredozemna flota oslanjala Aleksandrija, bila je suviše udaljena (oko 400 nm) od Krete. Zbog toga je bilo veoma važno da flota ne isplovi prema Kreti ne samo prekasno, već ni prerano, da ne bi uzalud trošila pogonsko gorivo. U takvoj situaciji admiral Kaningem je odlučio da od krstarica i razarača obrazuje nekoliko udarnih grupa, koje bi patrolirale u području gdje je moglo doći do pomorskog desanta, a jedan odred od dva bojna broda i pet razarača podržavao bi pomenute grupe. Zbog nadmoćnosti Nemaca u vazduhu, udarne grupe bi se samo noću približavale severnoj obali Krete, a danju bi se povlačile ka jugu. Rezerva koja je ostala u Aleksandriji (dva bojna broda jedan nosač aviona, dvije krstarice i 15 razarača), bila bi upućena ka Kreti neposredno pred njemačko iskrcavanje na ostrvo.
Hitlerovom direktivom od 25. aprila predviđeno je da se Kreta zauzme vazdušnim desantom, uz podršku slabijih pomorskih desanata. Za izvođenje vazdušnog desanta angažovan je 11. vazdušni korpus (7. padobranska i ojačana 5, brdska divizija), jačine 22.750 ljudi 500 transportnih aviona uz 70 do 80 jedrilica. Podršku desantu pružao bi 8. vazduhoplovni korpus, koji je imao 650 aviona (430 bombardera, 180 lovaca i 40 izviđačkih aviona).
Za pomorske desante prikupljeni su na brzinu grčki parni i motorni transportni brodovi, za čije su obezbeđenje bila predviđena dva italijanska razarača, 12 torpednih i izvestan broj patrolnih čamaca i minolovaca. Tim sredstvima je na Kretu trebalo prebaciti 2000 padobranaca iz 7. padobranske divizije, 5000 vojnika 5. Brdske divizije, deo opreme i teže naoružanje vazdušno-desantnih snaga.
Glavne pešadijske snage 11. vazduhoplovnog desantnog korpusa prebacivale su se vazdušnim putem; 10.000 ljudi spustilo bi se padobranima, 5000 transportnim avionima i 750 jedrilicama. Prvi ešalon vazdušnodesantnih snaga imao je zadatak da napadne aerodrom Maleme , odbrambene položaje oko Kaneje i zaliva Sudasa. Drugi ešalon spušten istog dana popodne, trebao je da napadne aerodrome kod Retimonona i Herakliona. Nemački pomorski desanti planirani su na obali zapadno od Malamea i istočno od Herakliona. U reonu Sitije na krajnjem sjeveroistočnom delu Krete iskrcale bi se manje italijanske snage sa Dodekaneza. Trupe namjenjene osvajanu Krete bile su koncentrisane na Atici, Peloponesu, Rodosu i nekim drugim ostrvima.
Od 13. do 19. maja nemački 8. vazduhoplovni korpus uništio je ili proterao slabe britanske vazduhoplovne snage na Kreti i pripremio uslove za izvršenje desanta. U međuvremenu delovi Sredozemne flote su isplovili iz Aleksandrije i počev od 17 maja krstarili su vodama Krete.
U 8 časova 20. maja nemački avioni za obrušavanje, bombardovali su i mitraljirali britanske položaje u blizini Malemeja i Kaneja, posle čega je padobranima i jedrilicama spušteno 5000 vojnika na ovaj prostor.
Popodne oko 16 časova spušteno je oko 3000 vojnika kod Retimnona i Herakliona. Premda se nisu obazirali na gubitke, Nemci toga dana nisu uspeli da osvoje ni jedan aerodrom, ali su uspeli da se prikupe i učvrste u njihovoj blizini. Saveznici nisu u ovoj za Nemce kritičnoj fazi, pokrenuli sve raspoložive snage i izvršili protiv napad jer su očekivali i pomorske desante, a nemačka avijacija gotovo onemogućavala svako kretanje.
Pošto se u početnom naletu nisu domogli ni jednog aerodroma, Nemci su privremeno zanemarili sektor Retimnona i Herakliona, te sve preostale trupe koje su se nalazile u Grčkoj angažovali u rejonu Malemea, zauzeli aerodrom i time omogućili sletanje transportnih aviona. Zahvaljujući pristizanju pojačanja, mogli su sutradan da očiste okolinu aerodroma i na taj način dobiju čvrstu osnovicu za dovlačenje pojačanja i proširenje ofanzivnih dejstava na ostvu.
U toku prvog dana dejstava, nemačka avijacija nije napadala britanske brodove južno od Kete. U međuvremenu nemačke jedinice, određene za pomorski desant, stigle su 20. maja do ostva Milosa. Zbog nepovoljne situacije u kojoj su se našle vazdušnodesantne trupe na Kreti, Nemci su 21. maja uputili konvoj za Maleme. Zbog jakog vjetra i valova u pramac, brzina konvoja je spala na dva čvora, pa se oko ponoći 21/22 maja još uvek nalazio na moru, udaljen oko 20 milja od odredišta. Na toj poziciji otkrila ga je britanska udarna grupa od tri krstarice i četiri razarača. Italijanski razarač Lupo jedini u blizini bio je nemoćan da zaštiti ovaj konvoj od 18 manjih transportnih brodova. Položio je prvo dimnu zavjesu, a kad ga je prorešetalo 18 zrna, srednjeg i manjeg kalibra, koja mu ipak nisu oštetila ni jedan vitalni deo, povukao se prema zapadu. Puna dva i po časa britanski brodovi su nesmetano potapali raštrkane brodove, ali je nekoliko ipak uspjelo da se vrati u bazu.
Drugi konvoj od 38 brodova, predviđen za Heraklion, upućen je uz pratnju razarača Šagittario za Maleme. Izjutra 22. maja konvoj se našao u blizini jakih britanskih snaga, koje se nisu kao prethodnog jutra povukle ka jugu, već su ostale u vodama severno od Krete da bi sprečile desante. Iako izložene jakim vazdušnim napadima, britanske snage su oko 10 časova otkrile konvoj. Razarač Sagittario položio je dimnu zavjesu, krenuo zatim u torpedni napad, izbacio torpeda sa udaljenosti 7.200 metara i uspio da pogodi jednu krstaricu, To je transportnim brodovima dalo vremena da se rasture i povuku, ali su i britanski brodovi morali ubrzo da se udalje iz toga područja, zbog sve jačih napada avijacije. Toga dana Nemci su potopili Britancima dvije krstarice i razarač te teže oštetili nekoliko brodova, među kojim i bojni brod Warspite. U noći 22/23. maja, da bi popunile zalihe, većina britanskih brodova uputila se prema Aleksandriji, gdje su im njemački avioni još potopili dva razarača.
Na zahtjev Admiraliteta, admiral Kaningem je uprkos svojoj proceni o necelishodnosti, morao da ponovo uputi prema Kreti jače pomorske snage: dva bojna broda, jedan nosač aviona i devet razarača. Ovaj sastav pod komandom admirala Vipela napao je 26. maja italijansku vazduhoplovnu bazu na ostrvu Skarpantu, oko 50 milja istočno od Krete. Iako je postignuto
iznenađenje, efekat je bio mali, jer je broj angažovanih bombardera bio nedovoljan. Toga popodneva njemački avioni za obrušavanje, prodrli su kroz pojas lovačke zaštite i uspjeli sa dvije bombe da pogode i oštete nosač aviona Formidable, kad je oštećen i bojni brod Barham, brodovi su se vratili u Aleksandriju.
U međuvremenu situacija branioca Krete se brzo pogoršavala. Pod pojačanim pritiskom svežih njemačkih snaga i stalnim udarom avijacije, savezničke snage u području Malemea odstupale su ka jugoistoku. Do 27. maja Nemci su očistili zapadni deo Krete i sutradan nastavili da gone delove koji su se povlačili prema luci Sfakion. na južnoj obali Krete. Istog dana iskrcalo se kod Sitije 2685 italijanskih vojnika iz konvoja od 15 brodova u čijoj bliskoj zaštiti se nalazi jedan razarač četiri torpiljarke i nekoliko torpednih čamaca. Iskrcavanje italijanskih trupa nije imalo uticaja na tok borbe u ovom slučaju, jer je već prethodnog dana britanska vlada naredila evakuaciju. U noći 28/29 maja ukrcalo se na krstarice i razarače oko 4000 vojnika iz područja Herakliona, a te i sljedeće noći do 31. maja evakuisan je znatan broj vojnika preko luke Sfakion. Od oko 3200 vojnika, koliko je bilo na Kreti, ukrcano je na brodove 18.600, ali su neki izgubili živote na moru. Nemačka avijacija potapala je britanske brodove i tokom evakuacije, pa su ukupni gubici Sredozemne flote u borbi za Kretu iznosili 9 objekata (tri krstarice i šest razarača), pored ovoga bilo je 16 oštećenih (jedan nosač aviona, dva bojna broda, šest krstarica i sedam razarača).
Pored ovoga Britanci su u grčkim lukama i na Kreti izgubili 32 trgovačka i pomoćna broda sa 128418 BRT, a 12 takvih brodova sa 94406 BRT potopljeno im je na moru.
Kretska operacija sa gledišta pretrpljenih gubitaka, bila je za obe strane veoma teška. Britanci su izgubili oko 15.000 ljudi (od toga 1.751 je poginulo, 1,738 ranjeno, a ostatak je zarobljen) Nemci su izgubili 211 borbenih i 150 transportnih aviona, 6553 vojnika (2.071 je poginulo, 1,888 nestalo a 2.594 ranjeno). Tako teški gubici najelitnijih jedinica, posebno avijacije, uticali su na Hitlera da do kraja rata ne dozvoli ni jednu vazdušnodesantnu operaciju takvih razmjera. Pad Krete imao je dalekosežne operativne posledice. Njemačka avijacija je preotela od Sredozemne flote kontrolu nad istočnim delom Sredozemlja, a Britanci su ne samo izgubili važnu straregijsku bazu na Sredozemlju nego i politički prestiž u Turskoj i na bliskom istoku.
U drugoj polovini 1941. godine sva značajnija dejstva na Sredozemlju vezana su za pomorske komunikacije. Britanci su ulagali krajnje napore da snabdevaju Maltu i svoj opkoljeni garnizon u Tobruku, a Nemci i Italijani da svojim trupama u severnoj Africi obezbede redovan dotur različitih materijalnih potreba. Istovremeno jedni i drugi su nastojali da protivniku onemoguće snabdjevanje koje je vršio. Ostala dejstva pomorskih snaga bila su manjeg značaja, izuzev dejstava italijanskih jurišnih sredstava,
MT potpukovnik u penziji
Milan Đuran
LITERATURA: Materijal za pisanje moje knjige koja je u pripremi za štampu:
JUGOSLOVENSKA RATNA MORNARICA
Zrenjanin, 22.12. 2025.
