Dejstva na komunikaciji između italijanskog i libijskog kopna u borbi za materijalno snabdevanje i prevoz trupa početkom rata
Saobraćaj naci-fašističkih snaga na komunikaciji između italijanskog i libijskog kopna bio je od vitalnog interesa za snabdevanje i popunu njihovih jedinica u borbi sa britanskim snagama za prostor na afrićkom kontinentu. Britanci su neprijatelja tukli i napadali: podmornicama, avijacijom i površinskim brodovima. Najveći deo ovih snaga delovao je osloncem na Maltu.
Rat u pustinji 1940-1943. (engleski: Western Desert Campaign) bilo je to glavno ratište Sjevero-afrikog fronta u libijsko-egipatskom djelu pustinje. Započeo je u septembru 1940. italijanskom napadom na Egipat u operaciji Kompas, gdje su Britanci u petodnevnoj ofanzivi tokom decembra 1940. praktično uništili italijansku 10. armiju.
U očaju Duče je od svoga saveznika Adolfa Hitlera zatražio pomoć. Hitler se odazvao slanjem manje jedinice u Tripoli 11.01.1941. godine. Prema „Direktivi“ 22. njemački korpus, pod komandom Hitlerovog generala Ervina Romela bio je formalno pod italijanskom komandom, ali je italijanska zavisnost od Trećeg rajha učinila Njemačku dominantnom.
U proleće 1941. njemačke snage pod Romelovom komandom, naterale su Britance nazad u Egipat, izuzev snaga u luci Tobruk, koji je držan pod opsadom, sve do oslobođenja u operaciji Krstaš Njemačko-italijanske snage su do kraja godine vraćene na polazne položaje. Tokom 1942. snage osovine su ponovo potisnule Britance i uzele Tobruk nakon bitke kod Gazale, čime nisu postigle odlučujuću pobjedu. Kod ovog prodora naci-fašističkih snaga u Egipat, Britanci su se povukli do El Alamejna, gde je u drugoj bici britanska 8. Armija razbila snage osovine i potisnula ih u Tunis, gdje su konačno potučene tokom kampanje 1943. godine.
Hitleru je rat protiv SSSR-a bio daleko važniji od rata u afričkoj pustinji, koji je za njega predstavljao diverziju sporednog značaja. Nemci i Italijani na ovom prostoru nisu imali dovoljno snaga za pobedu nad Britancima. Britanci su propustili više prilika da okončaju i prije sukob u svoju korist.
Početak britanskih aktivnosti
Podmornička dejstva – U Sredozemnom moru sa bazama u Gibraltaru, Aleksandriji i na Malti, dejstvovale su tri flotile britanskih podmornica, čija je ukupna snaga iznosila u proseku oko 30 podmornica. Imajući u vidu znatno otežane uslove pod kojima su dejstvovale ove snage u akvatoriji Sredozemnog mora: (relativno skučen manevarski prostor, manje dubine, veća prozirnost mora i manji broj ciljeva). Postignuti rezultat u potapaju neprijateljskih brodova 7 – 8 objekata mesečno, ocjenjen je prihvatljivim.
Zbog čestih promjena konvojskih ruta neprijatelja, britanske podmornice su često bile prinuđene dejstvovati u žarišnim zonama, gdje je saobraćaj bio najintenzivniji i protivpodmornička zaštita najjača. Flotila sa Malte dejstvovala je u vodama Mesinskog tjesnaca i pred tuniskom obalom. Zna se da je najveći uspeh postigla podmornica Upholder, koja je noći 17/18. septembra, iz konvoja od tri brza prekookeanska broda, praćena razaračima, potopila dva: Neptuniju i Oceaniju svaki sa po 19.500 BRT, kojima se tada prevozilo 6.500 vojnika. Največi deo njih 6.116 je spašen. Ove podmornice su napadale i ratne brodove. U drugoj polovini 1941. godine potopile su: jedan razarač, dvije torpiljarke i jednu podmornicu, a oštetile jedan bojni brod i dvije krstarice. Ove rezultate Britanci su platili gubitkom pet podmornica.
Dejstva krstarica i razarača – Od samog početka rata sa Italijanima do oktobra 1941. godine, Britanci se nisu služili Maltom kao bazom, za dejstva lakih pomorskih snaga, sa izuzetkom u aprilu te godine kada je sa Malte delovala jedna flotila razarača i u dvije akcije potopila šest transportnih brodova. Nakon pojačanja vazduhoplovnih snaga na Malti i uspješnog doturanja veće količine materijalnih potreba, stvoreni su povoljni uslovi da se na ovaj otok dislociraju i mornaričke površinske snage. Međutim Britanska Sredozemna flota nije bila u stanju, da obrazuje udarnu grupu, koju bi uputila na Maltu, jer joj je snabdevanje Tobruka nametalo vrlo velike obaveze. Tako je tek krajem oktobra iz sastava flote upućeno na Maltu dvije krstarice, kojima su se iz Gibraltara priključila još dva razarača. Grupa se zvala K (Force K), pod komandom kapetana bojnog broda Enjua (Agnew) stigla je na Maltu, 21. oktobra. Odmah na prvom borbenom zadatku 8/9. novembra postigla je vanredan uspeh protiv italijanskog konvoja Duisburg, koji je u sastavu imao sedam transportnih brodova, šest razarača u bliskoj, a dvije teške krstarice i četiri razarača u daljnoj zaštiti. Otkrivši pomoću radara italijanski konvoj, Britanci su oko 15 minuta manevrisali, da bi ga napali iz tamnog dela horizonta. Sa udaljenosti oko 5.000 m. Vozeći pred čelom neprijateljskog konvoja Britanci su otvorili vatru i u roku od sedam minuta potopili svih sedam transportnih brodova i jedan razarač, a oštetili dva razarača. Zbunjeni i iznenađeni jačinom britanskog udara, Italijani su dozvolili da im se neprijateljski brodovi izvuku i udalje netaknuti. Njihova daljnja zaštita, koja je u momentu napada, bila oko 5000 m daleko od konvoja, zbog pogrešno izvedenog manevra, nije ni metak opalila. Poslije svanuća, jedna britanska podmornica torpedirala je jedan italijanski razarač, koji je na bojištu sakupljao stradalnike (davljenike).
Ovaj uspeh Britanaca, svega nekoliko dana poslije pao je u sjenu jednog nemačkog uspeha. Britanska eskadra K u kompletnom sastavu isplovila je prema Malti da bi prebacila na otok 44 aviona, napadnuta je u povratku od nemačkih podmornica U-81 i U-205. Nosač aviona Ark Royal pogođen je torpedom i uzet u tegalj, ali je nakon 14 i po časova potonuo na svega 25 nm od Giblartara.
Kada je 18. novembra počela britanska ofanziva na afričkom frontu, obe strane su pojačale aktivnost na moru: Italijani da bi na front dopremili što više ljudstva i materijala, a Britanci da bi to spriječili.
Uveče 20. novembra isplovila su iz Napulja dva, a iz Taranta i Navarona po jedan konvoj – ukupno osam transportnih brodova, praćenih većim brojem razarača, krstarica, podmornica i aviona. Podmorničkim i avio izviđanjem napuljske luke, Britanci su odmah otkrili prva dva konvoja i spremili se da ih unište sledeće noći nakon prolaza kroz Mesinski tjesnac. Međutim pre nego je udarna grupa K stupila u dejstvo, Italijani su prekinuli daljnje konvoiranje, jer su im krstarice Trieste i Abrazzi oštećene avio napadima. Od ostala dva konvoja tri broda su stigla na odredište, a jedan se zbog kvara pogonskog stroja sklonio u luku Sudas na ostrvu Kreti.
Nekoliko dana kasnije, Udarna grupa K je popodnevnim časovima 24. novembra potopila zapadno od Krete konvoj od dva broda i oštetila jednu torpiljarku iz bliskog obezbeđenja. Međutim, Sredozemna flota, koja je u sastavu od tri bojna broda i osam razarača patrolirala između Kirenaike i Krete, da bi po potrebi pružila podršku Udarnoj grupi K, pretrpela je težak udarac. Podmornica U-331, prošla je kroz pojas bliske zaštite razarača i sa udaljenosti 400 metara, lansirala plotun od četiri torpeda, od kojih su tri pogodila cilj, Barban je eksplodirao i u roku od pet minuta potonuo s komandantom i 861 članom posade, 450 je spaseno. Komandant podmornice mislio je da je potopio krstaricu, pa su Briranci ovaj gubitak držali u tajnosti.
Bilans italijanskog saobraćaja sa Libijom bio je u novembru katastrofalan: Od 79.208 tona različitog materijala, stiglo je na odredište 29.843 tone ili 38% pri čemu je izgubljeno 13 transportnih brodova i tri razarača, a krstarice i razni drugi brodovi bili su oštećeni. Da bi što uspješnije iskoristili povoljne mogućnosti Udarne grupe K Britanci su je krajem novembra pojačali sa dvije krstarice i dva razarača. Kada su 1. decembra izviđački avioni sa Malte ponovo otkrili konvoje na ruti za Libiju Udarna grupa K potopila jedan transportni brod, jedan tanker i jedan razarač.
Teškoće u snabdevanju, toliko su otežale položaj nemačko italijanskih snaga u Africi, da je Hitler 5. Decembra naredio da se jedan vazduhoplovni korpus prebaci sa istočnog fronta na Siciliju. U međuvremenu Italijani su počeli da za transport pogonskog materijala upotrebljavaju i ratne brodove.
Uveče 9. decembra isplovili su iz Palerma krstarice Barbiano i Giusano natovarene buradima benzina. Noćni izviđači s Malte ubrzo su ih otkrili, a južno od Trapanija napali su ih torpedni avioni, bez uspeha. Bojeći se daljnih napada torpedne avijacije, neprijateljskih krstarica i razarača, komanda mornarice je naredila krstaricama povratak u bazu. Četiri dana kasnije krstarice su ponovo isplovile, zaobilazeći zapadnu obalu Sicilije na znatno većoj udaljenosti, da bi izbegle patrolno podruje britanskih izviđača. Italijanima je bilo poznato da se na putu prema Malti nalaze četiri razarača, ali su očekivali njihov prolazak kraj rta Bon dva časa posle italijanskih krstarica. Međutim kad su krstarice sa satom zakašnjenja došle do rta Bon, čekali su ih u zasedi razarači, koje je o kretanju krstarica obaveštavala izviđačka avijacija. Vozeći u protivkursu, štićeni senkom obale, razarači su izvršili torpedni napad i povukli se neoštećeni pogodivši svaku od krstarica plotunom od tri torpeda. Obe italijanske krstarice su potonule u plamenoj buktinji zapaljenog benzina, gde je i 900 članova posade našlo smrt. Jedna italijanska torpiljarka, koja je izviđala, oštećena je vatrom razarača, koji su propustili priliku da i nju unište.
Sledeće noći Britanci nisu imali sreće: nemačka podmornica U-557 potopila im je krstarice Galetea i Penelope 30 nm zapadno od Aleksandrije.
Prvi sukob u zalivu Sirte – Krajem 1941. godine, situacija u pogledu snabdevanja afričkog fronta bila je toliko kritična, da su naci-fašističke snage bile prisiljene povlačiti se užurbano. Pojačanja je trebalo uputiti po svaku cijenu, pa je komanda italijanske mornarice (Supermarina) odlučila da konvoj od četiri veća transportna broda (tri za Tripoli i jedan za Bengazi) prati svim raspoloživim flotnim snagama: od četiri bojna broda, dvije teške krstarice, tri lake krstarice i 22 razarača uz podršku jakih vazduhoplovnih snaga. Istovremeno su i Britanci uputili iz Aleksandrije na Maltu pomoćni brod Breconshire, natovaren pogonskim materijalom. Pratili su ga tri krstarice i 14 razarača. Njima u susret 16. decembra isplovila je s Malte – Udarna grupa K.
Obe neprijateljske snage bile su upoznate s međusobnom jačinom i pravcem kretanja. Kad je u sumrak 17. decembra uspostavljen borbeni kontakt sa italijanskom daljom zaštitom koju su činili (tri bojna broda, dvije teške krstarice i 10 razarača), Britanci su uputili Breconshire u pratnji dva razarača prema jugu, a preostalim snagama iz Aleksandrije i s Malte, koje su se u međuvremenu sjedinile (šest lakih krstarica i 14 razarača) stupili u borbu sa italijanskim snagama. Polaganjem dimne zavese i torpednim napadima razarača nastojali su da smanje efikasnost neprijateljske vatre, koja je s bojnog broda Littorio otvorena sa udaljenosti od 32.000 m. U borbu su se umešale i italijanske teške krstarice otvarajući vatru na razarače. Kada je poslije 10 minuta pao mrak, Italijani su prekinuli borbu. Obe strane su iz ovog borbenog kontakta izišle bez gubitaka i oštećenja, što je za Britance bio uspjeh, jer su bili znatno slabiji.
Gubici britanske Udarne grupe K na minskim poljima kod Tripolia
Nakon sukoba u zalivu Sirte, po uplovljenju na Maltu i popune brodova gorivom, Udarna grupa K sastava od tri krstarice i četiri razarača isplovila je prema Tripoliu, da napadne jedan konvoj. Oko jedan čas poslije pola noći 19. decembra, kada se našla oko 20 nm istočno od Tripolia, upala je u položeno minsko polje, koje je nedavno bilo položeno od italijanskih krstarica. Čelna krstarica Neptune udarila je u dve mine, a za njom i ostale dvije krstarice. Poslije Neptunovog udara u treću minu pošao mu je u pomoć razarač Kandahar, te i on naletio na minu. Nakon kraćeg vremena Neptune je udario o četvrtu minu, eksplodirao i potonuo sa čitavom posadom, osim jednog mornara. Dve oštećene krstarice uspele su nekako doploviti do Malte, a razarač Kandahar nakon što je deo njegove posade preuzeo jedan drugi razarač, potonuo je.
Umjesto zaključka
Tako je jednim udarcem Udarna grupa K ispala iz daljnje borbe na komunikaciji za Libiju. Ta okolnost i poduzete mere od Italijana i Nemaca doveli su krajem decembra 1941. do preokreta u borbi na komunikacijama za Libiju. Ovim su bili stvoreni preduslovi za promenu situacije na afričkom frontu u nemačku i italijansku korist.
Može se zaključiti da je saobraćaj na liniji Italijanska libijska obala bio u kritičnoj fazi od septembra do novembra, kada je kriza dostigla vrhunac. Uspesi britanske Udarne grupe K mogli bi se pripisati dobro organizovanom sadejstvu s izviđačkom avijacijom, taktičkoj vještini, koju su ispoljili britanski komandanti brodova tokom noćnih borbi i tehničkom preimućstvu koje im je dao radar. Istoričari upućuju na činjenicu, koju ne treba isključiti, kako je ove njihove uspjehe pratila i jaka britanska obaveštajna agentura iz Italije.
MT potpukovnik u penziji
MILAN ĐURAN
LITERATURA: Materijal za pisanje moje
knjige koja je u pripremi za štampu,
JUGOSLOVENSKA RATNA MORNARICA
